Sự khiếp sợ trước dịch bệnh do chủng virus mới thuộc họ Corona (nCoV) đã thôi thúc phổ biến khách hàng khẩu trang, dẫn đến "cháy hàng", "sạch kho" ở phổ thông nơi trên trái đất . Tình hình này cũng khiến cho giá khẩu trang tăng cao đáng kể do không ngang nhau cung - cầu, một phần do nỗi thấp thỏm không được trấn an của dân chúng.

Dĩ nhiên, chúng ta cần tĩnh tâm soi xét rộng rãi góc cạnh về lợi hại của việc sử dụng khẩu trang để hạn chế tốn tiền bất lợi và giúp món hàng đang khan hi hữu này tới được tay người thật sự cần. Bài viết sau có thể giúp độc giả nắm bắt hơn về hiệu quả tình sự của khẩu trang trong phòng bệnh, kèm xem xét cần thiết khi dùng những mặt hàng này.

Hoạt động mua bán Việt Nam hiện đang có tất cả loại khẩu trang với kiến tạo khác biệt, bao gồm cả những loại bằng vải "tự nhạo báng" mà bà con hay mang khi đi xe máy. Trong phòng ngừa truyền nhiễm qua đường hô hấp, có 2 loại khẩu trang chính thống hay được nói đến.

Loại thứ nhất là khẩu trang y tế/khẩu trang ngoại khoa (surgical mask) với 3 lớp mà lớp ngoài thường có màu xanh hoặc quà.

Loại thứ nhì là N95 (N95 respirator). N95 có tức là lọc được 95% bụi mịn 0.3 micron trong không khí, tức N95 về lý thuyết có thể lọc không khí tốt hơn khẩu trang y tế, nhưng thành công thực sự trong phòng chống bệnh lây truyền tại số đông thì chưa rõ và bị ảnh hưởng bởi phổ thông yếu tố.

BS Phạm Nguyên Quý: Khẩu trang y tế và N95 dùng cái nào đủ để phòng Corona? Ai cần đeo khẩu trang? - Ảnh 2.

Hình 1. Khẩu trang y tế và khẩu trang N95.

Hiệu quả của 2 loại khẩu trang

Theo một phân tích phân tích tổng thích hợp vào năm 2017, cả 2 loại khẩu trang nói trên đều có lợi trong việc ngăn chận sự lây lan mầm bệnh tuyến đường hô hấp nhưng N95 không nổi bật hơn trong phòng ngừa lây bệnh do virus bao gồm cúm/influenza.

Vì con đường lây truyền căn bản của coronavirus là qua tiếp xúc (tay dính mầm bệnh rồi đưa tham gia miệng/mũi/mắt) và qua giọt bắn (ho/hắt hơi bắn mầm bệnh ra xung quanh), rộng rãi chuyên gia nói rằng khẩu trang y tế là đủ hiệu quả ở mức cộng đồng.

N95 không tốt hơn và người dân đừng sốt sắng chạy theo lời quảng cáo "lọc không khí tốt" đang được đồn thổi.

BS Phạm Nguyên Quý: Khẩu trang y tế và N95 dùng cái nào đủ để phòng Corona? Ai cần đeo khẩu trang? - Ảnh 3.

Can dự tới vấn đề này, chúng ta cần lưu ý thêm vài điểm như sau:

N95 không dễ dàng sử dụng: Để đạt hiệu quả "lọc khí tốt", N95 phải được đeo khít lạ mắt gương mặt. Theo trải nghiệm của rộng rãi nhân viên y tế, nếu đeo mà thấy thoải mái dễ chịu (không thấy hơi ngộp thở) thì thường là… đeo không đúng. Cũng vì lý do này, những người sử dụng thường phải làm "fit test" khá phức tạp để xem đeo có đúng chưa.

Dường như, N95 không thích hợp với trẻ thơ vì gương mặt ốm, và thường giảm hiệu quả ở người có đa dạng lông mặt (râu quai nón) do không đeo khít. Việc bịt rất dị cũng gây không thở được và người có bệnh phổi, bệnh tim mạch thường không thể đeo lâu.

N95 dễ sử dụng sai: N95 có tầm giá mắc và ít nguồn cung, nên người dùng có khuynh hướng mang kéo dài, thậm chí xài lại đa dạng lần khẩu trang này. Tất nhiên, việc làm cho này mang nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh qua xúc tiếp do chạm vào bề mặt bị nhiễm bẩn của khẩu trang.

Đã có phân tích cho thấy trong một ca trực, nhân tố dưỡng chạm trung bình 25 lần vào mặt, mắt hoặc khẩu trang và không khó mường tưởng các vi sinh vật gây bệnh trên bề mặt khẩu trang có thể lây truyền cho người mang lẫn… người khác khi khẩu trang được xài lại/xài lâu ngày.

Như vậy, dù khẩu trang có được chứng minh là "lọc khí tốt hơn" trong phòng thể nghiệm nhưng khi ứng dụng thực tại vẫn có thể không khác gì… "hàng mã" vì dùng sai cách. Điều này cũng đúng đối với khẩu trang y tế bình thường, và bạn đọc có thể xem thêm thêm cách đeo khẩu trang đúng như video đính kèm.

- Rửa tay trước khi đeo khẩu trang

- Đeo đúng mặt và đúng chiều

- Kéo khẩu trang che bí hiểm mũi-miệng-cằm

- Ép gọng kim loại để áp sát khẩu trang vào sống mũi

- Thay khẩu trang nhiều lần hoặc khi khẩu vũ trang bẩn hoặc ướt

- Chỉ chạm dây đeo tai khi tháo dỡ/thay khẩu trang

- Rửa tay sau khi bỏ khẩu trang vào hậu sự rác

Video hướng dẫn đeo khẩu trang y tế

Dùng khẩu trang CỘNG VỚI rửa tay mới hiệu quả!

Trong khi, như trong video đính kèm, các chuyên gia luôn khuyến cáo tuân thủ các nguyên lý hạn chế nhạo lây lan "kinh điển" đã nhân thức như rửa tay tinh khiết và giữ lịch sự khi ho/hắt hơi.

Một phân tích khác năm 2010 cho thấy việc đeo khẩu trang CỘNG VỚI rửa tay có thể giảm bệnh cúm (influenza) hữu hiệu, trong khoảng 31%-51%.

Tuy nhiên, cần lưu ý là ví như chỉ đeo mỗi khẩu trang thì không đủ tài năng phòng bệnh. Điều này không khó hiểu vì đoạn đường lây nhiễm chủ đạo của coronavirus là qua xúc tiếp và qua giọt bắn; chúng ta cần liên hiệp đeo khẩu trang VÀ rửa tay đúng bí quyết, đúng thời điểm thì việc phòng đề phòng mới hiệu quả.

Người nào cần mang khẩu trang?

Tuy nhiên, có một câu hỏi cần thiết cần tư vấn đầu tiên là "Người nào mới cần mang khẩu trang?"

Việc phòng bệnh có quan trọng không, có hiệu quả không, dựa vào phần đông vào yếu tố nguy cơ; ví như không có nguy cơ thì việc phòng bệnh là có hại về mặt đầu cơ, thậm chí còn gây hại.

Việc này cũng giống như chuyện đội mũ bảo hiểm: khi bạn đang ngồi trong nhà, nguy cơ bị xe đụng là vô cùng thấp thì đội mũ bảo hiểm chỉ làm bạn thêm khổ, thậm chí còn có thể bị cho là…hâm.

Trước tình hình số đông đổ xô tìm khẩu trang, Bộ Y tế vài nước đã đưa ra khuyến cáo như sau (Hình 2):

- Những người bị sốt, ho hoặc sổ mũi hoặc bệnh nhân đang phục hồi cần mang khẩu trang vì đây là phương pháp tốt để ngăn phòng ngừa phát tán mầm bệnh cho người khác.

- Người khỏe khoắn không cần mang khẩu trang, trừ khi phải xúc tiếp trực tiếp với người bệnh, nhất là người đang ho/hắt hơi mà không mang khẩu trang.

- Trong khi, có thể cân nhắc mang khẩu trang khi đi tham gia chỗ đông người, trong phòng kì dị vì bạn không lường trước nguy cơ nhiễm bệnh ở môi trường đó.

BS Phạm Nguyên Quý: Khẩu trang y tế và N95 dùng cái nào đủ để phòng Corona? Ai cần đeo khẩu trang? - Ảnh 5.

Hình 2. Khuyến cáo về dùng khẩu trang dành cho cư dân ở Singapore

Tương tự, đeo khẩu trang không chỉ thuần tuý là "thấy người ta khiến cho mình cũng khiến", mà cần cân nhắc xem bản thân có thuộc hàng ngũ có nguy cơ cần phải đeo không. Đeo khẩu trang như thế nào cho đúng cũng rất quan trọng và cần kết hợp rửa tay sạch sẽ để việc đầu cơ tham gia phòng bệnh có hiệu quả cao nhất.

Tài liệu đọc thêm

Offeddu V, Yung CF, Low MSF, et al. Effectiveness of Masks and Respirators Against Respiratory Infections in Healthcare Workers: A Systematic Review and Meta-Analysis. Clin Infect Dis. 2017 Nov 13;65(11):1934-1942.

Aiello AE, Murray GF, Perez V, et al. Mask use, hand hygiene, and seasonal influenza-like illness among young adults: a randomized intervention trial. J Infect Dis. 2010 Feb 15;201(4):491-8.

How to perform a particulate respirator seal check. Geneva: World Health Organization; 2008. http://www.who.int/csr/resources/publications/respiratorsealcheck/en/

https://www.techarp.com/science/face-masks-air-pollution/ (Hình 1)

Website Bộ Y Tế Singapore: http://www.moh.gov.sg/ (Hình 2)

Đoạn ghi hình hướng dẫn đeo khẩu trang y tế: https://www.youtube.com/watch?v=OABvzu9e-hw

Theo TBS Phạm Nguyên Quý - Khoa Nội khoa ung thư, Bệnh viện Đại học Kyoto, Nhật Bạn dạng

Trí thức trẻ


Có thể bạn quan tâm: bat dong san